neshri Камалов, А.(ред.) Уйғуроведение в Казахстане: Традиция и Новация. Алматы: Наш Мир, 2006. стр.106-113.
torda neshr qilnghan waqti 2010-yil 5chi ayning 13chi küni
yéngi nusxa chiqarghan waqti 2010-yil 5chi ayning 13chi küni

Uyghurlar we Yaponiye Impériyisi


SUGAWARA Jun (Yaponiye)

1. Bir kona kitabtin


Aldimda bir kona kitabning köpeytilgen nusxisi turuptu. Bu sumi shyuxu ependining «ottura asiya türkiy tili _qeshqer dialékti heqqide tetqiqat»1dégen esiri bolup, bu yaponiyide qeshqer dialékti heqqide yézilghan tunji matériyal bolsa kérek. Men bu kitabni hazirqi zaman uyghur tilini öginishke bashlighanda péshqedem kespdashlirim saqlawatqan kitablar arisidin köpeytiwalghanidim. Men 2 – dunya urushi mezgilide mundaq yaponche eserning neshir qilin'ghanliqini körüp heyran qalghanidim.

Bu ikki qisimliq eser bolup, 1- qismi uyghur tilini tonushturush we uyghur tili grammatikisigha béghishlan'ghan. 2- Qismi asasen sözlük bolup, uninggha yene her xil jedweller (yer-jay namliri, türk tili bilen qeshqer dialéktining sélishturmisi) qoshumche qilin'ghan. 2- Qisimda kitabning 1 – qismida körsitilgen misallar ereb yéziqida bérilgen.

Bu eserning neshirdin chiqqinigha 60yil bolghachqa, eserning mezmuni yéziq we imla jehette hazir shinjangda ishlitiliwatqan »hazirqi zaman uyghur tili»din perqliq, grammatikisidimu qedimiy puraq bar. Emma nezerimizni eserdiki yene bir tarixiy jeryan- 20-esirning aldinqi yérimidiki yaponiye impériyisi bilen uyghurlarning munasiwitige aghdursaq, héchkimge melum bolmighan yene bir mesilini biliwalghili bolidu.

Gepni 1930 – yillardin bashlayli.



2.Yaponiyining nezeri chüshken shinjang


Manjuriye weqesi (1931-yili) we manjuriye dölitining qurulushi(1932-yili)din paydilan'ghan yaponiye junggoning sherqiy shimalidiki tesirini kéngeytiwatqan mezgilde shinjangda bolsa qomul qozghilingigha egiship 1932 – yili turpanda , 1933 – yili xotende we bashqa jaylarda uyghurlarning qozghilangliri yüz bergenidi. Bolupmu etrapliq pilan bilen qozghilang kötürüp »emir» unwanigha érishken muhemmed imin bughra bashchiliqidiki xoten qozghilangchiliri öz hakimiyitini tikleshke muweppeq bolghanidi. Arqidinla xotenlikler yerken, qeshqerlerge yürüsh qilip qeshqerdiki milletchilerning kattiwashliri we qeshqerge kelgen turpan qozghilangchilirining bashliqliri bilen birliship 1933 – yili 11- ayda »sherqiy türkistan islam jumhuriyiti»ning qurulghanliqini jakarlidi. Bu »jumhuriyet»te murekkep qozghilangchi küchler otturisidiki özara üzengge soqushturush, dölet tüzülmisini qoghdaydighan asasning bolmasliqi, xelq'arada étirap qilishqa erishelmeslik, herbiy jehettiki ajizliq qatarliq nuqsanlar mewjut idi. Shu seweblik 1934 – yili 2 – ayda tungganlar qeshqerge bésip kirgende özini qoghdash iqtidari bolmighan bu hakimiyet weyran boldi.

1931 - Yildin 1934 – yilghiche bolghan ariliqta shinjangda yüz bergen qozghilang we musteqilliq heriketliri aqiwette yérim yolda meghlup boldi. Bu mezgildiki shinjang weziyitige yaponiye hökümiti xéli diqqet qilghan bolsimu, lékin buni bilidighan kishiler anche köp emes.

1) Yaponiye hökümitining shinjang mesilisige diqqet qilghanliqigha dair izlarni yaponiye hökümitining arxipliridin éniq körüshke bolidu. 2

2) Eyni chaghdiki yaponiye hökümitining shinjanggha diqqet qilghanliqigha dair matériyallar yaponiyining hökümet arxipliri bolupmu diplomatiye ministirlikining arxipxanisida saqlan'ghan. Shinjanggha munasiwetlik matériyallar jemiy 257 parche matériyal bolup, bu matériyallarni hazir intérnét tori arqiliq körüshke bolidu. Bu matériyallarni tepsiliy körüsh üchün»shinjangning ehwali we uninggha munasiwetlik matériyallar toplimi»(töwende qisqartip ‹toplam›dep élindi)dégen toqquz tomluq zor hejimlik toplamgha murajiet qilishqa toghra kélidu. 7500 Betlik bu toplamgha taysho 15- yili(1926-yili) 5 -aydin showa 19 – yili (1944 - yili) 12- ayghiche bolghan az kem 20 yilliq matériyal kirgüzülgen. »Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti»din ibaret bu musteqilliq herikiti taza ewjige chiqqan showa 8- yili (1933- yili) din buyanqi mezmunlar pütkül toplamning texminen 7300 bétini teshkil qilidu. Bu pütkül matériyalning texminen %97 ini igileydu. Mana buningdin yaponiye hökümitining ashu mezgildin bashlap shinjang weziyitige diqqet qilishqa bashlighanliqini körüwélishqa bolidu.




3.«Shinjangning ehwali we uninggha munasiwetlik matériyallar toplimi»ning mezmuni


»Toplam»mezmunining köp qismi yaponiye diplomatiye ministirlikining herqaysi döletlerde turushluq yaponiye elchixanisi we konsulxanilirigha chüshürgen shinjanggha munasiwetlik uchur, axbaratlarni yighish heqqidiki buyruqliri hemde bu elchixana, konsulxanilar yaponiyige yollighan shinjanggha ait axbaratlar; Qoshumche matériyallar (muhemmed imin bughraning xatirisining terjimisi, uyghurche matériyallar, jurnallar, yawropa elliride neshir qilin'ghan matériyallar, gézit kesmiliri, shinjangdiki sheherlerning tepsiliy xeritisi, shinjang ölkilik hökümetning uqturushliri, ölkilik hökümetning tepsiliy xamchotliri, qanunluq we melum qanunsiz yollar bilen qolgha chüshürülgen bashqa matériyallarnimu öz ichige alidu). Az bir qismi yaponiyining junggoda turushluq quruqluq armiyisi teminligen shinjanggha ait axbaratlar, shinjanggha munasiwetlik dep qaralghan bir qisim shexslerning paaliyetlirige dair melumatlarni öz ichige alidu.

Eyni chaghda junggo emeldarliri shinjanggha bérip – kélishte xetiri köp ichki asiya quruqluqida méngishtin endishe qilghachqa, aldi bilen tyenjindin yaponiyining kobi dégen yérige baratti, andin poyiz bilen fukoi nahiyisidiki sirugagha, u yerdin paraxot arqiliq wiladiwostokqa baratti. Bu yerdin sibiriye tömür yoli arqiliq almutagha, almutidin ili arqiliq ürümchige bérip – kélidighanlar köp idi. Mushundaq kishilerge munasiwetlik matériyallar ichide fukoi nahiyilik saqchi idarisining bashliqi qol qoyghan fukoidin ötken junggoluq emeldarlarning tizimliki bar. Bu tizimlik ichide qozghilang mezgilidiki shinjangning ehwali teswirlen'gen»shinjanggha sayahet xatirisi»namliq eserning aptori wu eychénning ismimu uchraydu. Eyni chaghda shinjangning etrapidiki döletlerge orunlashturulghan konsulxanilar (mesilen: afghanistanning kabul, hindistanning shimla bilen kalkutta, sowét ittipaqining nowasibiriski, junggoning shangxey qatarliq jaylirida turushluq konsulxanilar) shinjanggha munasiwetlik axbaratlarni diplomatiye ministirlikige yollap bérish bilen teng yene shinjangda musteqilliq dawasi qilghuchilar bilenmu uchriship turatti. Bolupmu »sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» yimirilgendin kéyin uning qalduq kattiwashliri hindistan, afghanistan, türkiye, misirlardin sirt tokyo, shangxeylergiche yétip kelgen. Yaponiye hökümiti ular bilen herqaysi jaylarda aktipliq bilen uchriship shinjanggha munasiwetlik axbaratlarni topliwélishqa tirishqan.

»Emir» unwanidiki muhemmed imin bughra yaponiyining kabulda turushluq konsulxanisigha daim bérip turghan. U öz xatirilirini yaponiye hökümitining axbarat toplishigha yardemliship aktipliq bilen teqdim qilghan. »Toplam»da »xoten emirining sözi»dégendek sözler köp uchraydu. Buningdin shinjang weziyitige munasiwetlik chüshendürüsh we analizlarni muhemmed imin bughraning teminligenlikini körüwalghili bolidu. Yene 1933 – yilidiki qozghilang mezgilide qeshqerde qomandan bolghan süriyilik ereb- tewpiq baygha munasiwetlik xewerlermu köp uchraydu. Tewpiq bay 1936- yili yaponiyige kélip diplomatiye ministirlikidiki emeldarlar we arida xachiro dégen kishi bilen körüshüp özining shinjang weziyitige ait pikirlirini sözlep bergen hemde musulmanlar ishlirigha munasiwetlik konkrét layihini tüzüp chiqqan. Uning bu ishliri gumanliq bolsimu lékin uni 1930 – yillardiki muhim bir paaliyetchi shexs dep qarashqa bolidu hemde uning yaponiye hökümiti bilen alaqe qilghanliqigha diqqet qilishqa erziydu.


«Shinjangning ehwali we uninggha munasiwetlik matériyallar toplimi»

アジア歴史資料センターRef.B02031843400ほか



4. Mehmut muhitining yaponiyige kélishi

Yaponiye hökümiti 1936- 1937 – yilliri shinjang mesiliside alahide diqqet qilghan ish- qeshqerde garnizon qomandani bolup turghan mehmut muhitining herikitidin ibaret. Mehmut muhiti turpanliq sodiger bolup, 1933- 1934- yillardiki musteqilliq herikitide »jumhuriyet» reislikige körsitilgen xojaniyazning qol astidiki qomul qoshunining qomandani bolghan. Xojaniyaz ürümchidiki shéng shisey bilen ittipaq tüzgendin kéyin, xojaniyaz rehberlikidiki qeshqer garnizonining qomandani bolghan katta erbap. Mehmut muhiti sowét ittipaqining sayisi astida küchiyiwatqan shéng shiseyning tehditini bayqap qalghachqa, 1937 – yili qaraqurum tagh tizmisidin ötüp hindistan'gha barghan. Yaponiye hökümiti mehmut muhitining her bir herikitini közitip turghachqa, uning junggo elchixanisi bilen uchrishishini közitish bilen birge özliri bilen alaqilishishighimu imkaniyet qaldurup qoyghan. Yaponiye hökümiti shéng shiseyning qeshqerdiki atliq 6 – diwiziyige ewetken buyruqi bilen mehmut muhitining süritigiche qolgha chüshürüp bolghan. Buni belkim mehmut muhiti tereptin birersi teminligen bolsa kérek. Shu yili küzde mehmut muhiti hej qilish üchün hindistandin istambulgha yétip kelgen. 1938 – Yili 10- ayda hindistan'gha qaytip kelgen. Emma lahorda hökümet saqchiliri bilen (emeliyette mehmut muhitining hemrahliridin biri uning mal – dunyasini élip qéchishtin kélip chiqqan jédel) jédelliship qélip hindistanda turalmay, amalsiz yaponiyige tayinishqa mejbur bolghan.

Mehmut muhitining yaponiyige kélishi heqqide uning hemrahliri bilen uchrashqan manjuriye tömür yolida ishleydighan takéuchi yoshinori nahayiti addiy bir eslime qaldurghan3. Takéuchining xewiridin qarighanda mehmut muhiti we uning hemrahliri bolup 15 kishi yaponiyining shangxeydiki konsulxanisidin yardem sorighan. Ularning telipi maqul körülüp yaponiyige barghan.«Toplam»gha qarighanda, ularning yaponiyige kelgen waqti showaning 14 – yili (1939- yili) 5- ay idi. Takéuchi tilgha alghan, mehmut muhiti bilen bille yaponiyige kelgen 15 ademning ichidiki üch ademning ismi bashqa matériyallardimu uchraydu.

Bularning ichide eng awwal tilgha alidighinim qeshqerlik muhemmed imin islami dégen kishidur. Muhemmed imin yaponiyige kelgendin kéyin hemrahliridin ayrilip yaponiyide turup qalghan. Hazirqi tokyo jamesining yénidiki yoyogé meschitide imamliq qiliwatqan abdureshid ibrahim4ning yénida turghan. Abdureshid ibrahim wapat bolghandin kéyin, yoyogé meschitide waqitliq imam bolghan, 2 – dunya urushidin kéyin jiddige bérip olturaqliship qalghan. Muhemmed iminning qelimi küchlük bolghachqa uning ikki parche esiri saqlinip qalghan. Buning biri sherqiy türkistan islam jumhuriyitidin ibaret azadliq herikiti xulasilen'gen »esletme»dur. Bu eser yaponiyining shangxeydiki konsulxanisigha tapshurulghan qolyazma bolup, uyghurche 40 waraq kélidu. Bu qolyazma toplamning 9 – tomigha kirgüzülgen. Yene biri ular seperge chiqishning aldida musteqilliq herikiti jeryanida wapat bolghan yoldashlirini eslep yazghan»muhajirette yoqalghan mujahidlirimiz»(1941- yili tokyo neshri) dégen eser bolup, yaponche –uyghurche ikki tilda xatirilen'gen. Bu eser uning turalghusi we yoyogé meschtide tarqitilghan.

Yene bir kishi mehmut muhitidin qalsa 2 – nomurluq shexs dep qarilidighan bay eziz dégen kishidur. 2 – Dunya urushidin kéyin siziki simiku dégen ayal yazghan»perenjilik ayal» (1959- yili maynichi gézit neshriyati teripidin neshir qilin'ghan)dégen kitabta bu kishi selbiy obraz qilip teswirlen'gen. Bay eziz 1949 – yilidin kéyin medeniyet inqilabini béshidin kechürgen, uzun ömür körgen alahide shexstur. Uning eslimisi »shinjang tarix matériyalliri»gha kirgüzülgen(bay eziz:»mehmut sijang bilen bille bolghan 12 yil»­ -«shinjang tarix matériyalliri» 6-san).

3-Kishi toxti bay, qeshqerlik. Yaponiyilik ayal bilen toy qilghan. 2- Dunya urushidin kéyin yaponiyide musapirchiliqta yashighan. 1955 – Yili tokyoda késel sewebi bilen wapat bolghan. U sözlep bergen shinjangning medeniyet ehwali, qeshqerdiki bayashat ailisi, ailisining weyran bolush jeryani qatarliq ehwallar 2- dunya urushidin kéyin jurnalgha tallap bésilghan(toxti bay:»natonush adetler - uyghurlarning alahide örp –adetliri»-«maynichi xewerliri» 1951- yilliq 10 –san).

Mehmut muhiti we uning hemrahlirining tokyoda yaponiye hökümitining yardimide musteqilliq dawasini dawamlashturush pilanida bolghanliqini perez qilghili bolidu. Emma eyni chaghda yaponiye hökümiti ulargha soghaq muamilide bolghachqa ularning paaliyiti ongushluq bolmighan. Takéuchi mehmut muhitining tokyodiki paaliyiti heqqide toxtilip:»ular tokyodiki en'gliye elchixanisi bilen uchrashqanliqtin hökümitimiz ularni chirayliqche béyjinggha yolgha sélip qoyghan»dep nahayiti éniq yazghan. 1939 – Yildin kéyin »toplam» diki xewerler nahayiti azlap ketken. Bu yaponiye hökümitining shinjang weziyitige köngül bölüshni axirlashturghanliqidin dérek berse kérek. Chünki bu chaghda yawropada urush bashlan'ghan bolup, yaponiyining asiya- tinch okyan rayonidiki urush weziyitimu tinchsiz idi. Shunga yaponiye hökümitining shinjang ishlirini bir terep qilishqa cholisi tegmeytti. Shunga mehmut muhiti yaponiye hökümitining yardimige érishelmey junggogha kétishke mejbur bolghan.




5. Takéuchi sariyi

Mehmut muhiti yoyogé meschitide imamliq qilip qalghan muhemmed imin bilen yaponiyilik ayalgha öylen'gen toxti bayni yaponiyide qaldurup, qalghan 13 kishi bilen yaponiyidin ayrilghan. Ular béyjingning shidendiki »qomul sariyi»gha chüshken. Kéyin yene kokxotqa, u yerdin uranxay yayliqigha bérip bir mezgil turup qalghan. Ularning köpinchisi yaylaqta qoy béqip tirikchilik qilghach, qayta bash kötürüp chiqishqa purset kütken.

»Toplam» da bu mezgilde yaponiye hökümitining ular bilen alaqe qilghanliqigha dair melumat yoq. Emma eyni chaghda yaponiyining junggoning shimalida turuwatqan bir qanche orgini ularning herikitini közitip turghachqa, ular otturisida az –tola munasiwet saqlinip qalghan déyishke bolidu. Mesilen: 1937- yildin bashlap manjuriye tömür yolini tekshürüsh bölümining xadimi bolup kelgen, yuqirida tilgha alghan takéuchi yoshinori 1940 – yilliri her ayda dégüdek kokxotqa bérip mehmut muhitilar bilen körüshüp turghan.

1943- Yili kokxotta »takéuchi sariyi»dégen ish béjirish orni tesis qilin'ghan. Uyghurlar daim dégüdek bu yerge kélip qonup yürgen. Takéuchi xatiriside»uyghurlarning medeniyitini tekshürüp tetqiq qilish bilen meshghul boluwatimen» dep yazghan. »Takéuchi sariyi» manjuriye tömür yolining kokxot shöbisi dégen namda manjuriye tömür yolining ish béjirish orni bolghan. Mana bu takéuchining néme üchün bu orun'gha »manjuriye tömür yolini tekshürüp tetqiq qilish»dégen wiwiskini asmay, belki »takéuchi sariyi» dégen namda heriket qilghanliqini chüshendüridu.

Maqalining béshida tilgha élin'ghan »ottura asiya türkiy tili» dégen kitab takéuchi sariyi tesis qilin'ghandin kéyin béyjingda yézilghan. Aptor sumi shyuxo kitabning kirish sözide takéuchigha alahide rehmet éytqan. Sumi ependi kitabida yardemleshküchi dep tonushturghan yasin rehim oghli dégen kishi mehmut muhitining hemrahliri ichidiki yasin qari dégen kishi shu bolushi mumkin. Bu kitabta nahayiti qimmetlik uchurlar bar. Sumi ependi bu uchurlarning bir qismini takéuchi sariyidin, yene bir qismini béyjingdiki qomul sariyida turushluq kishilerdin alghan bolushi mumkin.

Takéuchi sariyi néme meqsette tesis qilin'ghan? Takéuchi öz melumatida »takéuchi sariyining tesis qilinishida héchqandaq seweb yoq»deydu. Heqiqeten shundaqmu? Takéuchi ependi özining bu saraydiki paaliyetlirining nahayiti erkin, ixtiyariy ikenlikini yazidu. Mushundaq bolushi mumkinmu? Emeliyette kitabta uyghurlar bilen oyun – tamasha qilishqan, chaxchaqlashqanliqqa dair mezmunlar nahayiti köp.

Yaponiye hökümitimu ilgiriki ching sulalisi yolgha qoyghan shimaliy junggoni tutup turush üchün ichki mongghuliyini saqlap qélish, ichki mongghuliyini tutup turush üchün shinjangni saqlap qélish dégen sawaqni qobul qilghan bolsa kérek. Shunga shinjanggha bolghan tonushni östürüp, bu jayning ehwalini igileshke tirishqan hemde shinjangning weziyitige tesir körsiteleydighan muhim shexslerni qolida kozir qilip tutup turmaqchi bolghan. Démek, takéuchi sariyining tesis qilinishi sewebsiz emes idi.




6. Xulase

Köpchilikke melum bolghinidek, 1945 – yili yaponiye urushta meghlub bolup, junggo chong quruqluqidiki herikitini ayaqlashturghan. Shuning bilen yaponiyining shinjang we uyghurlar heqqide bilidighanliri, bu sahediki ixtisasliq xadimlar aziyip ketken, uyghurlar bilen bolghan munasiwetlermu (hetta islam tetqiqatigha dair ishlarmu) asasen üzülüp qalghan hem hazirghiche untulup qalghan.

Yaponlar bilen uyghurlarning munasiwitining yaxshi – yaman bolushidin qetiynezer, yaponiye hökümiti dölet istratégiyisi nuqtisidin uyghurlarni kozir qilip paydilinishqa diqqet qilghan. Hazirqi yaponlarning bu heqtiki tonushi qandaq? Hazir biz uyghurlarni ilgiriki yaponlardek chüshinimizmu? Dep sorighum kélidu.



Asiya iqtisad tetqiqat inistituti teripidin neshir qilin'ghan
Aziye dundasidaki éqimlar zhurnilining 2005 – yilliq 1 – sanidin terjime qilindi.
[Terjime qilghuchi: ö. n.]
Izahlar:

1. 1944- Yili tokyo ryobon neshriyati neshri
2. Bu tor betni yapon, xenzu, engiliz, körey tillirida axturup körüshke bolidu. (www.jacar.go.jp)
3. Takéuchi yoshinori «uyghurlar bilen uchrishishtin eslime»-»asiya-afriqigha dair matériyallar» 1982- yilliq 4—san, 20-tom.
4. Abdureshid ibrahim heqqide:komatsi xisao bilen kauri birlikte terjime qilghan,1991 – yili tokyo daysanshokan neshriyati neshir qilghan»rosiye musulmanlirining nezeridiki méyji dewridiki yaponiye»dégen kitabqa qarang.



uighur.jp HOME
著作インデックス
業績目録